Hiểu font chữ, chọn font không còn đoán mò

Font là gì

Trong tiếng Việt ta hay gọi chung là "font", nhưng người làm chữ phân biệt hai khái niệm:

• Kiểu chữ (typeface): thiết kế của bộ chữ, ví dụ Be Vietnam Pro hay Playfair Display.
• Font: một file cụ thể của kiểu chữ đó, ví dụ BeVietnamPro-Bold.ttf là bản đậm.

Nhiều font cùng thiết kế gom lại thành một họ font (family): Thường, Nghiêng, Đậm, Đậm nghiêng… Mỗi biến thể gọi là một kiểu (style). Độ đậm thường đánh số từ 100 (Thin, mảnh nhất) đến 900 (Black, đậm nhất), trong đó 400 là Regular và 700 là Bold.

Bên trong file, mỗi hình chữ là một glyph. Một bảng tra (cmap) nối mã ký tự với glyph: gõ chữ "ệ" (mã U+1EC7) thì máy tìm glyph tương ứng trong font. Nếu font không có glyph đó, máy hiện ô vuông hoặc mượn chữ từ font khác. Đó là gốc của phần lớn lỗi font tiếng Việt.

Định dạng file: TTF, OTF, WOFF2

Font hiện đại hầu hết theo chuẩn OpenType, chia làm hai nhánh theo cách vẽ đường viền chữ:

Đổi qua lại giữa TTF/OTF và WOFF/WOFF2 không làm mất hình chữ. Với web, chỉ cần WOFF2: mọi trình duyệt hiện nay đều đọc được.

Font biến thiên (variable font)

Thay vì mười file cho mười độ đậm, một font biến thiên chứa cả dải trong một file, kéo được mọi giá trị ở giữa (ví dụ đậm 437). Có thể có thêm trục độ rộng, độ nghiêng, cỡ quang học. Rất tiện cho web và thiết kế. Một số phần mềm văn phòng và máy in cũ vẫn xử lý kém, nên khi in hay dùng Word, bản tĩnh (từng file Thường, Đậm…) vẫn an toàn hơn.

Font và tiếng Việt

Chữ quốc ngữ dùng bảng chữ Latin, nhưng cần thêm nhiều chữ có dấu. Có 12 nguyên âm gốc (a ă â e ê i o ô ơ u ư y), mỗi nguyên âm đi với 6 thanh (ngang, huyền, sắc, hỏi, ngã, nặng), cộng thêm đ. Trừ đi 6 chữ không dấu đã có sẵn trong Latin cơ bản, còn 67 chữ thường và 67 chữ hoa, tổng 134 chữ mà một font phải có thì mới gõ trọn vẹn tiếng Việt.

Unicode dựng sẵn và Unicode tổ hợp

Cùng một chữ "ế" có thể lưu theo hai cách:

• Dựng sẵn (precomposed): một ký tự duy nhất U+1EBF. Đây là cách bộ gõ Unikey, EVKey, bàn phím điện thoại dùng mặc định, và là cách nên dùng.
• Tổ hợp (combining): chữ "e" rồi dấu mũ rồi dấu sắc là ba ký tự riêng. Muốn hiển thị đẹp, font cần quy tắc OpenType (ccmp, mark, mkmk) để đặt dấu vào đúng chỗ. Font không có quy tắc này sẽ để dấu lệch hoặc chồng lên nhau.

Font cũ: VNI và TCVN3

Trước khi Unicode phổ biến, font Việt gắn với một bảng mã riêng. Font tên bắt đầu bằng .Vn (như .VnTime) dùng bảng mã TCVN3 (ABC). Font tên bắt đầu bằng VNI- dùng bảng mã VNI Windows. Văn bản gõ bằng các bảng mã này, khi đổi sang font Unicode như Arial hay Times New Roman, sẽ hiện thành chữ lạ. Cách sửa là chuyển mã văn bản sang Unicode, ví dụ bằng công cụ chuyển mã của Unikey (Ctrl + Shift + F6), hoặc chuyển chính file font sang Unicode.

Thế nào là dấu tiếng Việt đẹp

Font "có đủ chữ" chưa chắc đã dùng được. Nhiều font nước ngoài có đủ 134 chữ nhưng dấu như dán thêm vào. Vài điều người làm chữ Việt thường kiểm tra:

• Cỡ và độ đậm dấu theo nét chữ. Dấu quá mảnh trên chữ đậm, hay quá to trên chữ mảnh, làm dòng chữ lốm đốm.
• Dấu chồng không chạm nhau. Ở ấ, ề, ẩ, dấu thanh có ba cách đặt: lệch sang phải dấu mũ, mỗi dấu một bên (sắc phải, huyền trái), hoặc trên đỉnh. Cả ba đều có font chuyên nghiệp làm theo; Donny Trương khuyên đặt bên phải cho nhất quán. Dù kiểu nào, hai dấu cũng phải có khe hở và tách được ấ, ầ, ẩ, ẫ, ậ ở cỡ nhỏ.
• Dấu hỏi là dấu hỏi, nhỏ hơn và cụt chân hơn dấu chấm hỏi. Dấu trăng (ă) là nửa vòng tròn, không phải dấu móc ngược của tiếng Séc. Dấu nặng nằm giữa dưới chữ; ở chữ y có thể lệch sang phải để tránh đuôi.
• Râu ơ/ư dính liền thân chữ, vừa với độ đậm nét, không đâm sang chữ bên cạnh. Râu của ơ và ư phải cùng hình, cùng độ cao; cặp ươ là phép thử khó nhất.
• Gạch ngang của đ, Đ đúng chỗ. Gạch của Đ nằm khoảng giữa chiều cao chữ hoa, ngắn bên trái, dài bên phải. Gạch của đ nằm giữa đỉnh nét lên và chiều cao chữ thường, dài bên trái, ngắn bên phải.
• Chữ hoa có dấu không đội lên quá cao. Người thiết kế làm riêng một bộ dấu cho chữ hoa, dẹt, ngắn và rộng hơn, để dòng trên và dòng dưới không đụng nhau. Font còn phải khai báo đủ chiều cao, nếu không Word sẽ cắt mất phần dấu.
• Chữ nghiêng, chữ viết tay: dấu nằm theo trục nghiêng của nét, không theo tâm khung chữ.
• Khoảng cách chữ không bị phá: dấu không làm hai chữ cạnh nhau chạm vào nhau.

Muốn thử kỹ hơn, gõ chuỗi của nhà thiết kế Sinh Vũ ở cỡ lớn: ẤN ĐỘ, ỔN ĐỊNH, KỶ NIỆM, THẲNG, LẶNG, TRƯỜNG, NGƯỠNG, Nghiêng ngửa, Lượm lặt, Tưởng tượng, Ẫ Ằ Ỗ Ữ. Danh sách lỗi thường gặp và cách thử có trong Hỏi đáp.

Giấy phép font: được làm gì với font

Font là phần mềm có bản quyền. "Tải được miễn phí" không có nghĩa là "dùng thế nào cũng được". Các loại giấy phép hay gặp:

Thêm chữ có dấu, cắt bớt chữ hay chuyển định dạng (ví dụ OTF sang TTF) đều tính là sửa font; theo OFL FAQ, riêng việc đóng gói thành WOFF, WOFF2 giữ nguyên dữ liệu gốc thì không. Với font OFL có Reserved Font Name, bản đã sửa không được mang tên gốc, kể cả khi chỉ thêm hậu tố: tên giữ là "Foobar" thì "Foobar VN" vẫn không được. Cách an toàn là đọc file OFL.txt hoặc LICENSE đi kèm, hoặc xem mục giấy phép trong chính file font.

Phân loại font

Phân loại giúp chọn nhanh, không phải luật. Một số nhóm hay gặp (bấm để xem font Việt hoá trong cửa hàng):

Serif có chân

Nét có chân nhỏ ở đầu và cuối. Trang trọng, dễ đọc ở đoạn dài: sách, báo, luận văn.

Sans-serif không chân

Gọn, hiện đại, rõ trên màn hình: giao diện, slide, biển hiệu.

Slab

Chân dày hình khối. Cứng cáp, hợp poster, tiêu đề, bao bì.

Script

Nét bút mềm, chữ nối. Thiệp cưới, chữ ký, nhãn mỹ phẩm. Tránh dùng cho đoạn dài.

Viết tay

Như chữ người viết: thân thiện, hợp quán cà phê, đồ handmade, tài liệu cho trẻ em.

Cọ, thư pháp

Nét cọ khô, mạnh. Hợp Tết, lễ hội, áo thun, banner.

Monospace

Mọi chữ rộng bằng nhau. Code, bảng số, phong cách máy chữ.

Pixel

Dựng từ ô vuông như game 8-bit. Game, giao diện retro.

Trang trí

Hình dáng lạ, nổi bật. Chỉ dùng cho chữ lớn, ít chữ.

Cài và dùng font

Trên máy tính

• Windows: giải nén ZIP, chuột phải file .ttf hoặc .otf chọn Install (hoặc Install for all users để mọi phần mềm thấy). Mở lại Word, Photoshop sau khi cài.
• macOS: bấm đúp file font, chọn Install Font trong Font Book.
• Cài nhiều kiểu cùng họ (Thường, Đậm, Nghiêng) để nút B và I trong Word dùng đúng kiểu thay vì làm đậm giả.

Word, Excel, PowerPoint

Office trên Windows ổn định nhất với bản TTF. Muốn gửi file cho người khác mà vẫn giữ font, bật Nhúng phông chữ vào tệp (File, Options, Save) nếu giấy phép cho nhúng. Font OFL cho phép.

Canva, CapCut và app thiết kế online

Tải font lên mục Brand kit hoặc Font của bạn (cần gói có tính năng tải font). Nếu tô viền chữ mà lộ vệt đứt ở chữ có dấu, font cần được "hàn liền" các mảnh nét.

Trên website

Dùng file WOFF2 với @font-face, đặt font-display: swap để chữ hiện ngay bằng font dự phòng trong lúc tải. Chỉ nhúng những kiểu thật sự dùng, để trang nhẹ.

Chọn và phối font

• Hai font là đủ: một cho tiêu đề, một cho nội dung. Thêm độ đậm, cỡ chữ, màu để tạo thứ bậc thay vì thêm font.
• Tương phản rõ: serif tiêu đề với sans nội dung (hoặc ngược lại) dễ hợp hơn hai font na ná nhau.
• Thử bằng câu tiếng Việt thật, không thử bằng "Lorem ipsum". Nhiều font đẹp với tiếng Anh nhưng dấu Việt làm dòng chữ nặng nề.
• Khoảng dòng rộng hơn cho tiếng Việt: dấu trên chữ hoa và dấu nặng dưới chân cần chỗ. Đoạn văn nên để khoảng dòng 1,4 đến 1,7 lần cỡ chữ.
• Script và trang trí chỉ cho chữ lớn: dưới 18 px, chữ nối và nét lạ khó đọc.
• Trên điện thoại, cỡ chữ nội dung từ 16 px trở lên.

Từ điển thuật ngữ

Đường cơ sở baseline

Đường kẻ mà chân các chữ đứng lên.

Chiều cao chữ x x-height

Độ cao của chữ thường không có nét lên, như x, a, e. Chiều cao chữ x lớn thì chữ trông to và dễ đọc.

Chiều cao chữ hoa cap height

Độ cao của chữ hoa phẳng đầu như H, E.

Nét lên, nét xuống ascender, descender

Phần chữ vượt lên trên chiều cao x (b, d, h) hoặc xuống dưới đường cơ sở (g, p, y).

Glyph

Một hình vẽ trong font. Một ký tự có thể có nhiều glyph (chữ a thường, a nhỏ cho chữ hoa nhỏ…).

Dấu phụ diacritic, mark

Dấu đặt trên, dưới hoặc dính vào chữ: thanh điệu, mũ, trăng, râu, gạch đ.

Dấu chồng stacked marks

Hai dấu trên cùng một chữ, như mũ và sắc trong ấ.

Điểm neo anchor

Điểm trong font chỉ chỗ đặt dấu trên một chữ cụ thể. Có điểm neo thì dấu tổ hợp mới đặt đúng.

Kerning

Chỉnh khoảng cách riêng cho từng cặp chữ, như AV hay Tô, để khoảng trống đều mắt.

Giãn chữ tracking

Nới hoặc khép đều khoảng cách mọi chữ trong một đoạn.

Khoảng dòng leading, line height

Khoảng cách giữa các dòng, đo từ đường cơ sở dòng này tới dòng sau.

Lề chữ side bearing

Khoảng trống bên trái, bên phải của mỗi chữ, quyết định chữ đứng sát hay thưa.

Chữ ghép ligature

Hai, ba chữ vẽ liền thành một glyph, như fi, fl.

Tính năng OpenType features

Quy tắc trong font: chữ ghép, số kiểu cũ, chữ hoa nhỏ, đặt dấu (mark, mkmk, ccmp).

Font dự phòng fallback

Font máy mượn khi font đang dùng thiếu chữ. Thủ phạm của những dòng chữ lệch kiểu.

Hinting

Chỉ dẫn trong font giúp chữ nét rõ khi hiện ở cỡ nhỏ trên màn hình độ phân giải thấp.

Em, UPM

Đơn vị đo trong font. Một em thường chia 1000 (OTF) hoặc 2048 (TTF) đơn vị. VFE đo dấu theo phần nghìn em.

Bảng mã encoding

Quy ước số nào là chữ nào. Unicode là chuẩn chung; VNI, TCVN3 là bảng mã Việt đời cũ.