Trang chủ / Hướng dẫn / Dấu tiếng Việt bị rời
Dấu tiếng Việt bị rời, lệch, chạm nhau: nguyên nhân và cách sửa
“Dấu bị rời” có ba nguyên nhân khác nhau. Văn bản ở dạng Unicode tổ hợp (dấu là ký tự riêng): chuyển sang dựng sẵn. Font bảng mã cũ như .Vn hay VNI mà gõ Unicode: gõ đúng bảng mã hoặc chuyển sang Unicode. Font ghép dấu kém (dấu chạm nhau, râu ơ ư rời thân): phải chỉnh dấu trong font.
1. Văn bản dạng tổ hợp: dấu nằm cạnh chữ
Unicode có hai cách lưu cùng một chữ có dấu:
- Dựng sẵn: “ế” là một ký tự. Bộ gõ Unikey, EVKey mặc định gõ kiểu này.
- Tổ hợp: “ế” là ba ký tự: e, dấu mũ, dấu sắc. Tên file trên macOS, một số trang web, PDF và văn bản chép từ điện thoại hay lưu kiểu này.
Với dạng tổ hợp, font phải có quy tắc đặt dấu (OpenType) để biết đặt dấu lên đúng chữ. Rất nhiều font không có quy tắc đó, nên dấu hiện lơ lửng bên cạnh chữ hoặc đè sang chữ kế bên. Lỗi hay gặp khi dán chữ từ nơi khác vào Canva, Photoshop, phần mềm làm bản đồ hay phần mềm vẽ.
Cách nhận ra
Đặt con trỏ ngay sau một chữ có dấu và bấm Backspace một lần. Ở phần lớn phần mềm soạn thảo, nếu chỉ mất dấu mà còn chữ gốc, văn bản đang ở dạng tổ hợp.
Cách sửa
- Chép đoạn văn bản, mở công cụ chuyển mã của Unikey (Ctrl + Shift + F6), chọn bảng mã nguồn là Unicode tổ hợp, bảng mã đích là Unicode, bấm Chuyển mã, rồi dán lại.
- Hoặc dùng font có quy tắc đặt dấu OpenType. Font Việt hoá bằng VFE có cả chữ dựng sẵn lẫn quy tắc này, nên hiện đúng với cả hai dạng.
Khi làm thiết kế, nên đưa văn bản về dạng dựng sẵn trước cho chắc, vì không phải phần mềm nào cũng áp quy tắc đặt dấu của font.
2. Font .Vn, VNI: lỗi dấu nặng, dấu hỏi
Font có tên bắt đầu bằng .Vn (như .VnTime) là font bảng mã TCVN3; font tên bắt đầu bằng VNI- là font bảng mã VNI. Chúng ra đời trước Unicode và đặt chữ có dấu vào những vị trí riêng. Gõ Unicode bằng các font này, một số chữ sẽ hiện sai, hay gặp nhất ở dấu nặng và dấu hỏi. Đổi qua đổi lại giữa các font .Vn khác không giải quyết được, vì chúng cùng một bảng mã.
- Giữ font cũ: chọn đúng bảng mã trên bộ gõ (TCVN3 cho font .Vn, VNI Windows cho font VNI).
- Chuyển hẳn sang Unicode (nên làm): chuyển văn bản trên trang Chuyển font VNI, TCVN3 sang Unicode. Studio còn chuyển được cả file font VNI thành font Unicode, để giữ đúng kiểu chữ cũ.
3. Font đặt dấu kém: dấu chạm, râu rời
Có font đã có đủ 134 chữ có dấu nhưng dấu được ghép vội: lấy dấu từ nơi khác đặt cố định lên chữ. Văn bản đúng, bộ gõ đúng, nhưng chữ vẫn xấu:
- Hai dấu chồng (ế, ổ, ẫ) chạm nhau hoặc dính vào chữ.
- Râu của ơ, ư rời khỏi thân chữ hoặc lệch quá xa.
- Dấu quá cao, quá mảnh so với nét chữ, hoặc nghiêng khác hẳn chữ nghiêng.
Lỗi này chỉ sửa được trong font. Mở font trong Studio, vào Chỉnh dấu để dời, xoay, đổi cỡ từng dấu hoặc cả nhóm chữ cùng lúc, xem trước ngay trên câu thử. Nếu font chưa có đủ chữ, Studio dựng lại dấu theo độ dày và độ nghiêng nét của font.
4. Hỏi đáp
Chép chữ từ máy Mac hay trang web sang thì dấu tách rời khỏi chữ, vì sao?
Chữ đó được lưu dạng tổ hợp: chữ gốc và dấu là các ký tự riêng. Font không có quy tắc đặt dấu sẽ hiện dấu rời. Chuyển văn bản sang Unicode dựng sẵn (Unikey có lựa chọn này trong công cụ chuyển mã), hoặc dùng font có quy tắc đặt dấu OpenType.
Làm sao biết văn bản đang ở dạng tổ hợp hay dựng sẵn?
Đặt con trỏ sau một chữ có dấu và bấm Backspace một lần. Ở phần lớn phần mềm soạn thảo, nếu chỉ mất dấu mà còn chữ gốc thì văn bản đang ở dạng tổ hợp; mất cả chữ thì có thể là dựng sẵn. Cách chắc nhất là chuyển văn bản sang dựng sẵn rồi dán lại.
Dấu nặng, dấu hỏi bị lỗi dù đã đổi nhiều font .Vn?
Font .Vn là font bảng mã TCVN3, chỉ hiện đúng khi bộ gõ cũng chọn TCVN3. Gõ Unicode bằng font .Vn sẽ lỗi một số dấu. Hoặc gõ đúng bảng mã TCVN3, hoặc chuyển cả văn bản lẫn font sang Unicode.
Dấu chồng chạm nhau, râu ơ ư rời thân là lỗi gì?
Đó là lỗi của chính font: chữ có dấu được ghép vội. Văn bản và bộ gõ không sai. Cần chỉnh lại dấu trong font hoặc dùng bản font khác.