Trang chủ / Hướng dẫn / Lỗi font tiếng Việt
Vì sao một số font chữ đẹp lại hay bị lỗi tiếng Việt?
Font không hỏng: nó chỉ thiếu các chữ có dấu của tiếng Việt như ệ, ơ, ư, Đ. Gặp chữ thiếu, phần mềm hoặc hiện ô vuông, hoặc mượn chữ từ font khác nên dòng chữ lệch kiểu. Muốn giữ font mình thích, cách bền nhất là Việt hoá font: bổ sung các chữ còn thiếu với dấu vẽ theo đúng nét của font.
1. Vì sao font bị lỗi tiếng Việt?
Có rất nhiều font nước ngoài đẹp, hợp cho slide, poster hay video. Nhưng khi gõ tiếng Việt, không ít font hiện ô vuông, chữ lạ, dấu lệch hoặc mất chữ.
Thực ra font không hỏng. Nó chưa được thiết kế để hỗ trợ đủ tiếng Việt.
Mỗi font là một tập hình vẽ cho từng ký tự, gọi là glyph. Chữ nào có glyph thì hiện đúng kiểu của font; chữ nào không có thì font không vẽ được.
Tiếng Anh chỉ cần 26 chữ cái cùng số và dấu câu. Tiếng Việt cần thêm ă, â, đ, ê, ô, ơ, ư và các chữ mang dấu thanh như ắ, ẫ, ệ, ỡ, ự. Tính cả chữ hoa lẫn chữ thường, kể cả đ và Đ, một font cần có 134 chữ riêng của tiếng Việt. Nhiều font chỉ có một phần nhỏ trong số đó.
2. Ba dấu hiệu thường gặp
Ô vuông hoặc ký tự lạ
Phần mềm không tìm được glyph và không có chữ để mượn, nên hiện một ô trống (người làm font hay gọi là “tofu”). Nếu thấy cả một chuỗi ký tự lạ như á, Ä‘ thì lỗi lại khác: văn bản bị đọc sai bảng mã, thường gặp với font cũ VNI hay TCVN3 (xem cách chuyển font VNI sang Unicode).
Vài chữ trông khác kiểu so với cả dòng
Đây là cơ chế thay thế font (font fallback). Khi font đang dùng thiếu một chữ, phần mềm tự lấy chữ đó từ một font khác trên máy. Chữ vẫn đọc được, nhưng mảnh hơn, đậm hơn hoặc khác dáng, nhìn như bị vá.
Trình duyệt cũng làm vậy. Ảnh dưới chụp tab So sánh trong Studio: ở dòng “Font gốc”, các chữ Ể, ơ, đ, ư có nét mảnh hơn hẳn vì là chữ mượn.
Có đủ chữ nhưng dấu lệch, chạm nhau hoặc bị cắt
Có font đã có chữ có dấu, nhưng dấu được ghép vội: lấy dấu từ nơi khác đặt cố định lên chữ. Kết quả là dấu quá cao, quá mảnh so với chữ, hai dấu chồng (như ế, ộ) chạm nhau, hoặc dấu chữ hoa bị cắt ngọn khi dòng chữ được giãn sát.
3. Kiểm tra nhanh một font
- Gõ một câu chứa đủ kiểu dấu, ví dụ: “Thuở ấy, những người đứng dưới hàng cây đã đợi.” và thêm chữ hoa: “ĐẶNG Ỷ ƯỚC”.
- Nhìn kỹ các chữ ơ, ư, đ, ệ, ẫ: có ô vuông, có chữ nào mảnh hay đậm khác thường không?
- Đặt chữ ở cỡ lớn với khoảng cách dòng sát để xem dấu chữ hoa có chạm hay bị cắt không.
- Muốn biết chính xác font thiếu chữ nào, thả file font vào trang Khám font. Trang đếm đủ 134 chữ và liệt kê chữ thiếu, font không rời khỏi máy bạn.
4. Ba cách khắc phục
| Cách | Hợp khi | Đánh đổi |
|---|---|---|
| Tìm bản đã Việt hoá của font | Font phổ biến, đã có người Việt hoá và chia sẻ hợp lệ | Phải kiểm tra nguồn và giấy phép |
| Đổi sang font có sẵn tiếng Việt | Cần xong việc ngay, không bắt buộc kiểu chữ đó | Mất kiểu chữ bạn đã chọn |
| Tự Việt hoá font | Muốn giữ đúng font, có quyền sửa font | Mất vài phút, font nghệ thuật có thể cần chỉnh tay |
Việt hoá font là bổ sung các chữ còn thiếu và vẽ dấu sao cho hợp với font gốc. Việc này không chỉ là đặt dấu lên chữ: dấu cần cùng độ dày nét, cùng độ nghiêng, đúng tỷ lệ, không chạm chữ bên cạnh và vẫn rõ ở cỡ nhỏ. Mục tiêu là dấu trông như đã thuộc về font từ đầu.
Trước đây việc này cần phần mềm làm font chuyên dụng và căn từng dấu bằng tay. Vietnamese Font Editor làm phần lớn việc đó trên trình duyệt:
- Thả file TTF hoặc OTF vào Studio. Studio đếm 134 chữ và báo chữ còn thiếu.
- Bấm Dựng. Dấu nào font đã có thì dùng làm nguồn; dấu nào thiếu, Studio dựng theo độ dày và độ nghiêng nét của font.
- Xem câu thử và so với bản gốc. Chỗ nào chưa ưng, chỉnh từng dấu hoặc vẽ lại dấu bằng bút.
- Qua cổng kiểm tra rồi tải font về, cài và dùng như font thường.
5. Khi nào Việt hoá tự động chưa đủ
- Font nghệ thuật, viết tay, trang trí nặng: dấu dựng tự động có thể cần chỉnh tay để hợp nét.
- Font màu, CFF2 và bộ sưu tập TTC: Studio chưa hỗ trợ. Font biến thiên được cố định ở một kiểu rồi xuất thành font tĩnh.
- Font không cho phép sửa: giấy phép là giới hạn trước cả kỹ thuật. Hãy đọc giấy phép, hoặc hỏi tác giả.
6. Hỏi đáp
Vì sao gõ tiếng Việt lại hiện ô vuông?
Font đang dùng không có hình cho chữ đó, ví dụ ệ hay Đ, và phần mềm không mượn được chữ từ font khác nên hiện một ô trống thay thế.
Vì sao trong cùng một dòng có vài chữ trông khác kiểu?
Phần mềm tự lấy những chữ font thiếu từ một font khác có sẵn trên máy (font fallback). Chữ vẫn đọc được nhưng lệch nét, lệch độ đậm so với phần còn lại.
Đổi bảng mã hay bộ gõ có sửa được không?
Không, nếu bạn đang gõ Unicode và font thiếu chữ. Lỗi nằm ở font, không nằm ở bộ gõ. Riêng font cũ dạng VNI hay TCVN3 thì cần gõ đúng bảng mã đó hoặc chuyển font sang Unicode.
Việt hoá font có được phép không?
Tuỳ giấy phép của font. Font theo SIL Open Font License cho phép sửa và phân phối lại nếu đổi tên khi có Reserved Font Name. Font thương mại thường cần hỏi tác giả. Hãy đọc giấy phép trước khi sửa hay chia sẻ.
Kết luận
Một font đẹp bị lỗi tiếng Việt không có nghĩa là font kém. Thường chỉ là tác giả không làm font cho tiếng Việt. Thay vì bỏ font mình thích vì thiếu vài chữ, bạn có thể Việt hoá nó, miễn là giữ được vẻ đẹp và phong cách vốn có của font.
Font trong bài: Rakkas (The Rakkas Project Authors) và Rubik Glitch (The Rubik Project Authors), theo SIL Open Font License 1.1. Bản Việt hoá được dựng bằng Vietnamese Font Editor. Hình ghép thô ở mục 2 là hình minh hoạ.